Omzien

gezin zonder vader

Kyra, de dochter van Wilco, een zoon van mijn halfbroer Wim vraagt mij een interview te geven voor een analyse van ons gezin vanaf mijn geboorte in 1944. Voor een schoolproject.

Ons gezin bestond uit vijf kinderen en een moeder, uit drie huwelijken.
1e: Coby Kanbier
2e: Dirk en Wim Jore
(ze kregen ook de naam Kanbier)
3e: Sam en Joop Brussee.
Inmiddels zijn Coby en Wim overleden.

Joop, hoe zag je band eruit met halfbroer Wim?

Geen band. Ik ontliep 10 jaar oudere Wim zoveel mogelijk. Om niet gepest te worden en geen boodschap voor hem te moeten doen. Hij sarde en treiterde graag. Op een dag wilde ik hem op zijn gezicht timmeren. Moeder kwam tussenbeide.
In mijn tienertijd heb ik soms met hem geschaakt. Ik had dan altijd een obsessie om hem te verslaan.
Op mijn 21e verhuisde hij mij van Leiden naar Eindhoven. Hij begreep niets van mij en ik niet van hem. We waren vreemden voor elkaar.
Later toen hij een heemtuin in Leiderdorp aanlegde hoorde ik zijn visie op de natuur, het beperkt ingrijpen van een mens daarin. Dat sprak mij aan.
Toen ik hem vorig jaar opzocht hebben we over het pesten gesproken. Hij vond dat toen heel normaal.

Hoe zag je band eruit met je eigen broer Sam?

Zeven jaar ouder. Als kind was het een band van gedwongen dienstbaarheid. Ik moest wandelen met hem, kreeg al jong een grote verantwoordelijkheid. Ik was zijn ogen, mocht geen fout maken. Op de fiets trapte hij en ik zat op de stang, gaf informatie over het verkeer. Als geleidehond werd ik overbodig na zijn vertrek naar het blindeninstituut in Zeist.

Vanaf zijn terugkomst rond mijn 14e bouwden we langzaam een sterke band op. In het weekend begeleidde ik hem naar het conservatorium in Den Haag waar hij studeerde voor pianist.
Ik las hem veel voor. Thrillers, artikelen uit Het beste en astrologische boeken. Luisterde met hem naar klassieke muziek. We voerden gesprekken over kunst, speelden quatre mains. Lachten veel.
Die band werd hechter maar zonder fysiek gevoel, zonder over onze gevoelen te praten.
Toen ik vriendschap kreeg op mijn negentiende vertelde ik Sam dat mijn seksuele voorkeur op jongens gericht was. Hij zei: ik vertel het wel aan moeder.
Bij zijn trouwen sgopte die band abrupt. Bep, zijn vrouw was niet alleen jaloers op de piano maar ook op ons contact. Ze wilde daar tevergeefs vat op krijgen. Spanningen volgden. Ik voelde me door Sam verlaten maar besloot zijn keuze te respecteren. We zagen elkaar daarna nauwelijks meer.

Na de dood van Bep heb ik Sam weer opgezocht in Wolfheze. Het was zoals vroeger. Praten en lachen. Luisteren naar muziek. Ik las verhalen van mezelf voor. Hij speelde Chopin op de vleugel in zijn huiskamer. Onze handen bewogen vanzelf naar elkaar op de gang richting lunch.
Vorig jaar bij een bezoek zei ik elke vorm van dankbaarheid vroeger gemist te hebben. Hij vertelde dat hij toen niets over zijn gevoel naar buiten kon brengen. Door de cultuur thuis. Ik moest huilen en we zaten geruime tijd in een omhelzing.

Hoe zag je band eruit met halfbroer Dirk?

Geen band. In mijn hele leven geen gesprek met hem gevoerd. Ik was doodsbang voor hem als kind. Hij hield me in de keuken met mijn hoofd onder de kraan: water-boarding, een martelmethode bij criminelen. Proestend, gillend, krijsend dacht ik te stikken. Moeder zei later dat hij wel sadistische trekjes had maar ook zij stond er bij in de keuken.
Hij trouwde met een vrouw uit de elite klasse, werd ingenieur.
Lang geleden tijdens een verjaardag van moeder wilde ik filmpjes laten zien die ik in mijn tienertijd had gemaakt. Bij het inleggen van de film zag ik ineens achter de projector zijn gezicht verschijnen. Hij grijnsde en zei: dat doe je niet goed. Direct werd ik heel, heel, heel kwaad. Deed mijn best zo gewoon mogelijk te zeggen: dat doe ik wel goed. Ging met trillende handen verder.

Op de 90e verjaardag van moeder kwam Dirk naar mij toe en zei op bestraffende toon dat ik meer naar moeder moest gaan. Mijn antwoord rolde als vanzelf uit mijn mond: jij denkt toch zeker niet omdat JIJ dat zegt dat IK dat ga doen? Stilte. Zonder iets te zeggen verdween hij.
Ik heb hem alleen nog gezien bij de begrafenis van moeder waar hij in zijn speech bij de kist haar een domme vrouw noemde.

Ik heb zelf Dirk gesproken op de begrafenis van Wim en ook naar mij deed hij neerbuigend. ”omdat ik de dochter ben met de vader die twee keer gescheiden is”. Hij probeerde op mij in te praten dat ik altijd bij mijn partner moest blijven en keek me aan alsof ik lucht voor hem was.

Streng, heel streng dat ken ik van hem. Ik weet het niet Kyra. Zowel Dirk als Wim heb ik nooit echt leren kennen. Dat zou speculeren worden. Ik heb geleerd daarvoor op te passen.

Vorig jaar wilde ik hem opzoeken maar Wim en zijn vrouw Trees ontraadde het mij gezien zijn slechte fysieke toestand volgens hen.

Hoe zag je band eruit met halfzus Coby?

Een sterke band moet ik dat zijn geweest in mijn eerste jaren. Coby was dol op baby’s en kleine kinderen. Toen ze zelf een kind kreeg bestond ik ineens niet meer voor haar. Ik was toen 7 jaar.

Hoe waren je ouders?

Nogal oud. Moeder 40, vader 51 bij mijn geboorte. De een was een achterneef van de ander. Het huwelijk een grote mislukking. Ze hadden altijd ruzie in de korte tijd dat ik ze bij elkaar meemaakte.

Hoe was je band met je vader en moeder?

Moeder:
Als ik niet deed wat ze mij opdroeg dreigde ze me naar het politiebureau te brengen in de Sonneveltstraat.
Ze raakte mij nooit aan. Geen zoen. Geen knuffel. Ze zei dat ik een lastig kind was en op mijn vader leek. Zolang ik mij kan herinneren was er afstand. Dat werd versterkt door het aanspreken met U. Dat deed iedereen trouwens thuis. In de bijbel staat: eert UW vader en UW moeder.

Haar praten was naar mij koud en kil, haar ogen klein en scherp. Ik had het idee dat ze altijd acteerde.
Angsten bracht ze op mij over zoals voor onweer en de tandarts.
Als tiener dreigde ze wanneer ik niet naar de kapper ging: ik knip vannacht je haren af. In die tijd begon ik haar te haten.
Nadat iedereen het huis uit was werd ze een hospita voor mij. Toen ik op mijzelf ging wonen op mijn 21e voelde dat als een bevrijding. Zo ver mogelijk weg van haar!

Pas later ben ik begonnen met zoenen bij een bezoek. Dat zag ik vrienden doen bij hun ouders. Echt fysiek contact, enig gevoel bleef altijd uit.

Vader:
Bewust zag ik hem op mijn zevende jaar. Zat bij hem op schoot! Hij vertelde verhalen. Ik luisterde niet. Drukte me tegen hem aan, zoiets was nieuw voor mij. Moeder verbood dat toen ze het zag. Die verhalen uit de bijbel zijn niet geschikt voor kinderen.
Hij was heel streng gereformeerd. Van hem moest ik naar zondagsschool. Bij de buitendeur zei moeder: als je geen zin hebt dan ga je maar een blokje om.
Hij wilde mij naar een kostschool sturen omdat ik mager was en er bleek uitzag. Maar in een schermutseling met moeder won zij. Met die man valt niet te leven. Ze werkte hem opnieuw het huis uit.
Vanaf dat moment heb ik hem met Sam een aantal keren opgezocht. Sam voerde altijd het woord. De ouwe lachte naar mij, knikte, zei: Ja, ja….Jo.

Wat hebben je ouders voor je gedaan?

Moeder:
Zij was een producer. Haar taak was me in leven houden. Ze zat vaak achter de naaimachine, had nooit tijd voor mij. Ze sprak over liefde voor God. Maar door gebrek aan liefde kreeg ik anorexia en wilde op mijn 8e niet meer eten, niet meer leven.

Omdat ik geen idee had wat ik wilde worden stuurde moeder mij na overleg met de directeur van de mulo naar een kweekschool om onderwijzer te worden.

Vader:
Hij gaf mij fysieke aandacht. Warmte op zijn schoot. Helaas kort. Van hem moest ik gedoopt worden.
Moeder’s bangmakerij voor hem begreep ik niet. Hij verzette zich er niet tegen, kon zijn vrouw kennelijk niet aan.

Dynamiek in je gezin: hoe was jullie gezin? Open? Gesloten?

Zowel open als gesloten.
Open:
Voor de buitenwereld een aantrekkelijk inloophuis omdat een vader ontbrak. Er gebeurde van alles. Muziek spelen, naar muziek luisteren, dansen zowel binnen als in de tuin. Feestjes. Jazz was populair bij Wim, Dirk en ook Sam; vooral Miles Davis en Dave Brubeck. Zingen bij de piano, Sam begeleidde.
Achteraf een modern huishouden. Voor de buitenwereld moet het een swingend gezin zijn geweest. Alles koek en ei, altijd mooi weer.
Iemand kon moeder geen groter plezier doen dan te zeggen: u bent zeker een actrice?

Gesloten:
Elk gevoel, elke emotie werd onderdrukt. Door moeder zelf weggelachen. De enige emotionele uitbarsting in mijn herinnering was een clash tussen Wim en Luc, de man van Coby.
Verder werd op verjaardagen, met Sinterklaas, oud en nieuw met drank stoom afgeblazen. Zelfs moeder die tegen het drinken van alcohol was nam dan een glaasje advocaat. Ze gooide een keer baldadig een kurk naar mijn hoofd.
Sam en ik voerden op feestjes toneelstukjes op, tussen de schuifdeuren. Ik goochelde. Moeder droeg graag een tekst voor.

In de tijd dat mijn vader kort bij ons woonde werd hij door Dirk en Wim die het dagelijks leven bepaalden niet serieus genomen. Ze haalden allerlei geintjes met hem uit.
Contactlijntjes binnen het gezin waren tussen broers Dirk en Wim. Tussen Sam en mij. Een dun draadje tussen Sam en Wim. Contacten voelden als los zand. Moeder was de baas, draaipunt en bindmiddel. Astrologisch kloppend een leeuw. Na haar overlijden nam Wim min of meer de positie in als opvolger vanuit het gezin gezien. De afspraak die ik na de begrafenis van moeder met Sam maakte werd door hem afgezegd. Vanaf dat moment wilde ik niemand meer zien.

Hoe was de band met jullie ouders?

Met moeder gedwongen. Vader bleef op grote afstand.

Herinnering: wat zijn belangrijke gebeurtenissen geweest?

Voor mij het ernstige trauma: de water-boarding van Dirk. De voortdurende angst voor herhaling. Altijd bang voor hem.
Gruwelijk ook de aanhoudende momenten van sarren, pesten en treiteren van Wim met als hoogtepunt mijn grote uitbarsting van woede. Moeder deed daar niets aan.

En dan die vechtpartij op een vroege ochtend tussen Wim en Luc in de gang, een moment om nooit te vergeten. Sam en ik lagen nog in bed op zolder. We hoorden geschreeuw met gillen van Coby en moeder. Sam stoof naar beneden en vertelde later hij dat de een de keel van de ander had dichtgeknepen en dat hij het tweetal uit elkaar had getrokken.

In mijn tienertijd werd ik op mijn verjaardag ’s morgens wakker gemaakt door muziek met later de stem van Sam die mij feliciteerde. Hij had een bandrecorder in een kast gezet. Een prachtig moment waar ik vol van genoot.

Wat was jouw rol binnen het gezin?

Als nakomer?! In de oorlog een mond erbij. En, ik hing er ook letterlijk bij. Werd heel handig zoveel mogelijk ingeschakeld voor het doen van klussen en boodschappen.

Directe belangstelling van iemand voor mij is er nooit geweest. Nooit een vorm van aandacht, een vraag, laat staan een gesprek.

Welke rol hadden je broers/zussen?

Coby
Als oudste de eerste kostganger. Deed veel voor mij als baby, kleuter. Trouwde in met Luc. Verhuisde en had vanaf dat moment op afstand geen rol meer.

Dirk
Op handen gedragen door moeder omdat hij zo goed leerde op school. Ze was heel trots op hem. Hij kon niets fout doen.

Wim
Het werkpaard, een centrale figuur naast moeder. Hij zorgde voor al het kluswerk, verbouwingen. Beheerde de tuin met groenten en fruit. Verzorgde kippen, parkieten en binnen het aquarium.

Sam
Door zijn handicap kreeg hij alle aandacht van moeder. Ze steunde zijn liefde voor muziek, zijn vriendschappen, zijn liefdesavonturen.
Hij had meestal een goed humeur en zei ’s morgens in de tuin goedemorgen natuur! Moppen vertellen deed hij graag met veel lachen daarna.

Wie nam de ouderrol aan?

Dirk, als oudste man. Wim vertelde mij vorig jaar dat Dirk alles uitvoerde in opdracht van moeder.

Waren er broers die kattenkwaad uithaalde om de conflicten binnen het gezin af te leiden?

Geen idee. Dirk en Wim hadden veel plezier met het pesten van mijn vader.

Wie zorgde er voor jullie moeder en/of vader?

De sociale dienst. Moeder deed verstelwerk op de naaimachine. Coby als kostwinner, later Wim en ook Sam toen hij terugkwam uit het blindeninstituut en werkte als typist in het Academisch Ziekenhuis. Dirk gaf moeder periodiek geld zodra hij verdiende.
Toen moeder alleen woonde na het overlijden van haar 4e en laatste man Frans vonden de meesten dat ze beter naar een verzorgingshuis kon gaan.
Mijn vader vertrok vanuit ons gezin rechtstreeks naar een bejaardenhuis van de kerk op de Hooigracht.

Zag je verschil in zoons en dochter behandelen door jullie ouders (in jongste/oudste/middelste kind)?

Veel aandacht voor Sam. Ook voor Dirk. Goed leren telde in de familie!
Wim kon dat niet. Moeder vond hem een slappeling. Hij lulde veel en zei weinig, had moeite met het structureren van verhalen. Wanneer hij over iets begon kapte moeder hem lacherig af met de tekst Willem is weer aan het zwammen.

Weet je iets over de scheiding van je moeder en haar eerste man Hendrik Kanbier?

Nee. Niets. Ik weet alleen dat die man met hun zoon, naar Canada is gegaan. Nooit heb ik die jongen en zijn vader ontmoet. Dirk en Wim zijn kinderen van moeders tweede man. Ze was nog niet gescheiden van de eerste.

En weet je iets over de scheiding van je moeder en jouw vader?

Mijn vader wilde vanuit zijn zwaar gereformeerde leven, vanuit zijn geloof niet scheiden. Zo werd het scheiden van tafel en bed zoals dat heet.

Hoe heb jij dat ervaren?

Ik stelde al jong de vraag waarom mensen trouwen wanneer ze niet met elkaar samen kunnen leven. Kreeg van niemand antwoord. Ik begreep er niets van.
Alle moeilijkheden leken te draaien om het strenge geloof van mijn vader en zijn stemmingen. Althans volgens moeder.

Wat vond je soms lastig van je gezin/ouders?

Het leek dat het leven zich overal bij iedereen afspeelde behalve bij mij.

Als kind kwam niemand mij instoppen bij het naar bed gaan. Niet geruststellen, troosten, voorlezen, een nachtzoen geven. Geen knuffel. Nooit iemand bij mijn bed gezien. Alleen bond moeder voor het slapen gaan de dekens vast vanwege het woelen wat ik ’s nachts deed. Ze zei dat ik ook knarsetandde in mijn slaap.

Ik werd letterlijk door Sam niet gezien. Hij zag nooit hoe slecht het met zijn broertje ging. Ik heb hem ook nooit iets verteld. Er werd alleen over concrete gebeurtenissen gesproken, over koetjes en kalfjes. Veel lachen. Misschien door de oorlog.

Zijn jullie als kinderen iets tekortgekomen in de opvoeding van jullie ouders?

Tekortgekomen….. Wij? Ja, gebrek aan opvoeding. Iedereen ging zijn eigen weg. Wim vond het heerlijk wanneer Dirk niet in de buurt was. Hij werd geestelijk door zijn oudere broer Dirk eronder gehouden.
Ik vluchtte graag de straat op voordat ik weer een opdracht zou krijgen. Wilde snel weg kunnen. Zoveel mogelijk me onzichtbaar maken om opdrachten te ontwijken.

Hoe denk je dat Wim hierover dacht?

Weet ik niet. Hij en Dirk hebben hun vader ook niet lang gekend. In tegenstelling tot mij klampte hij zich vast aan moeder. Wim is nooit van huis geweest. Nooit zelfstandig op kamers gewoond. Na de scheiding met Tinie zijn eerste vrouw viel hij terug op moeder.
Hij was een doe mens, kon niet stil zitten en ging op in de natuur.

Is er een reden waarom Wim geen slechte dingen over zijn moeder kwijt wil?

Waarschijnlijk omdat zij hem altijd heeft opgevangen en alle ruimte heeft gegeven alles te doen waar hij plezier in had.

Waarom denk je dat Wim jou pestte?

Hij reageerde zich af vermoed ik. Zover ik weet bleef Dirk zijn hele leven op hem neerkijken. Is daar niet onderuit gekomen.

Waarom voelde jij je ongewenst als kind door je moeder?

Waarom? Tja, als je bij je gevoel komt…. dan weet je dat.

In het verhaal Masker uit mijn autobiografie vertel ik hoe dat in gang is gezet.
We hadden thuis om het half jaar een pianostemmer. Hij vertelde mij drie keer het verhaal over een meisje bij wie hij thuis ook de piano stemde en kwam erachter dat er iets met haar aan de hand was: ze was een ongewenst kind. Dat is heel erg Joop zei hij. Ik hoor het hem nog zeggen. Als zombie luisterde ik, wist niets terug te zeggen. Voelde alleen iets raars van binnen. De man moet iets hebben vermoed of gevoeld bij mij.

Jaren later toen ik meer bij mijn gevoelsleven kwam herinnerde ik mij ineens zijn verhaal. Ik ben toen vanaf mijn geboorte alles op een rij gaan zetten. Ben daarna moeder voorzichtig op het een en ander gaan aanspreken. Met zwijgen gaf zij meestal antwoord. Ongewenst. Ik heb daarover veel verdriet gehad. Nog steeds trouwens.

Wat zou je gekregen willen hebben in je jeugd, wat je nu niet ontvangen hebt?

Liefde. Warmte. Geen onderdrukking. Geen angst voor iemand of iets dat boven je staat. Praten met elkaar, gevoelens uitwisselen. Echt contact dus.

Hoe werd er vroeger gepraat over emoties thuis?

Niet. Alles weggeveegd. Weggelachen. Ach, allemaal spel kind.

Hoe doe jij dat nu?

Ik kan steeds beter met mijn gevoel omgaan en erover praten. Het schrijven helpt daar zeker daarbij. Het is een langzaam proces. Maar de moeite waard.
Woede, verdriet en angsten van vroeger laat ik terugkomen en herbeleef die bewust opnieuw. Dat helpt mij af lichamelijke klachten zoals pijnen in rug, borst en heupen. Ook van hoofdpijn en migraine. Kennelijk onthoudt je lichaam al het opgekropte in je cellen en wacht met een lange adem op bevrijding.

Wat zijn uitspraken die je ouders tegen jullie zeiden?

Ik herinner me alleen die van moeder.
Ik sta overal alleen voor.
Denk aan de buren!
Je lijkt op je vader (negatieve klank)
Denk je aan je broer?! (ondertoon: je mag niet aan je zelf denken)
Ach ja, Dirk heeft sadistische trekjes (reactie op water-boarding)
Wim is een slappe hap (nooit zelfstandig geworden)

Normen en waarden: wat hebben jullie ouders bewust mee willen geven?

Geboden vanuit hun christelijk geloof voor zover ik dat heb begrepen.

Wat neem je hieruit mee van je ouders en wat ben je juist anders gaan doen?

Lastige vraag. Wat ik precies heb meegenomen. Niet vloeken zeker niet, dat doe ik gewoon.
Ik hield van het voetballied van Feijenoord: geen woorden maar daden.
Hoe ik het leven zie heeft zich al doende gevormd. Kort gezegd een ander mens respecteren, hoe moeilijk dat ook is. Iedereen is vrij te geloven wat iemand wil geloven. Maar mijn basishouding komt wel uit de bijbel: doe een ander niet aan wat je zelf niet zou willen dat je aangedaan wordt.
Van elke kerk, club, groep of instantie die voorschrijft wat te geloven en hoe te leven moet ik niets hebben. Van binnen blijf ik een vrij mens. Als een indiaan in de jungle.

Wie was jouw steun in je jeugd?

Niemand. Nee. Misschien wel het meest pijnlijke uit mijn jeugd. Elk nadeel heeft zijn voordeel. Ik ontwikkelde noodgedwongen een eigen manier van overleven: een weg naar een solistisch bestaan.

In mijn opleiding tijdens deze minor (keuzevak) heb ik geleerd dat je erkenning nodig hebt van je familie om door te kunnen gaan en het een plekje te kunnen geven. Als je deze erkenning van je ouders krijgt, werkt dat het beste. Als dit niet lukt zijn broers en zussen de beste plek om dit te doen. Het lijkt me heel lastig dat je die erkenning nooit gehad hebt. Ik hoop dat ik je bij deze nog een beetje erkenning heb kunnen geven/kan geven en ik hoop ook dat Sam dit nog heeft kunnen doen of kan doen.

Je bent een schat Kyra door dit te zeggen. Ik hou van je. Echt waar. Vrienden hebben het een beetje gegeven maar jij bent DE EERSTE UIT DE FAMILIE die vragen stelt en echt belangstelling hebt merk ik. In mijn hele leven heb ik het zonder moeten doen. Ik ben je heel heel dankbaar. Het zal je niet verbazen dat door jouw woorden er nu bij mij tranen verschijnen.

Warme knuffels van ver