Scharminkel

Tweede Hoofdstuk

1951 – 7 jaar

Wanneer ik het gordijn in de alkoof opschuif zie ik moeder rond het bed van oma lopen en een beetje snikken. Is haar moeder dood?
Bij de ceremonie rond de kist in de voorkamer mag ik niet zijn, wacht maar op de gang.
De voorkamer is nu vrijgekomen voor Coby met haar verloofde Luc Mieremet, een man die schreeuwend praat en ook hard en overdreven lacht.

Sam, Joop en Wim in de Leidsche Hout

Toevallig is Coby in verwachting en trouwt als eerste kind van het gezin.
In de trouwzaal waar iedereen op fluistertoon spreekt is het wachten op de ambtenaar. Ineens knalt door de ruimte de stem van moeder. Verrek, ik ben jarig!!! Haar verjaardag is door alle voorbereidingen…..vergeten.
De ambtenaar begrijpt bij het binnenkomen niets van de chaos, van de vele felicitaties achter de ruggen van het bruidspaar.

Buiten schooltijd blijf ik zoveel mogelijk op straat om Wim en Dirk te ontlopen. Altijd weten ze voor mij een opdracht te bedenken. Ook moeder blijf ik uit de buurt om zeker te zijn niet weer als wandelaar of loopjongen te worden ingezet. Soms verberg ik me in een tentje achter in de tuin, zet thee op een speelgoedfornuis. Geluiden van de lorrenboer in de Bakkerstraat hoor je achter de schutting.
Gerrit die daar werkt haalt regelmatig oude spullen op. Ik rijd graag met hem mee, help met duwen van de kar tegen de steile Molensteegbrug. Op de top ervan zitten diepe groeven. Soms hoor je het knarsend geluid wanneer een auto er snel overheen rijdt. Op een zelf getimmerde kar is het de kunst met een bocht van die hoge brug af niet in het water te rijden.
Elke vrijdag, begin van de avond loop ik door het Plantsoen naar de bibliotheek. Lees de boekenseries De Vijf, over vijf kinderen en de twee jongens in de Katjangs. De boeken van Jules Verne zien er spannend uit maar de letters vind ik te klein.

Sam vertrekt naar Bartimeus, een blindeninstituut in Zeist om daar de mulo te volgen. Het wandelen met hem gebeurt vanaf nu alleen in een vakantie wanneer hij overkomt. Ik mis hem.
In bed laat ik de ogen ronddraaien, fantaseer te zweven in het zwart tussen de sterren. Je knarsetandt in je slaap zegt moeder. Als voorzorg voor het wilde woelen bindt zij elke avond aan beide zijden de dekens vast met linten en haken waarna ze direct verdwijnt. Nu Sam er niet is hoop ik dat ze mij ziet.

Regelmatig ben ik ziek, heb veel last van keelpijn. Op een dag worden mijn amandelen gepeld. De stoel in het ziekenhuis voor de operatie lijkt op een elektrische stoel zoals een foto in de Revue laat zien. Riemen om polsen en enkels, een band om het middel.
De chirurg trekt zijn handschoenen aan. Hij ziet eruit als een slager met een groot plastic scherm voor zijn gezicht. Uit een neuskap hoor ik iets stromen.
Ik raak buiten westen, maar droom wel en zie de man bloederig bezig. Pijn voel ik niet.
De volgende ochtend wordt een bord pap gebracht. De klonten erin doen pijn in mijn keel. Bij het lezen van Pietje Bell moet ik lachen en ook dat doet pijn.

Op een zondagmiddag neemt moeder mij mee voor een wandeling op de Rijnsburgerweg. Ik denk: we gaan naar tante Dien die in Endegeest zit opgesloten. Ze is niet 100% en Sam vertelde dat ze zichzelf bij volle maan met schoensmeer inwrijft.
Plotseling zegt moeder: straks ga je je vader zien. Ik schrik. Natuurlijk …ik heb een vader. Maar net als over de oorlog wordt over hem nooit gesproken. Wat te doen? Wat moet ik tegen die man zeggen? Mij losrukken en weg rennen?
Moeder zegt dat hij weer bij ons komt wonen vanwege geld dat ze nodig heeft.
De voor mij vreemde man is aardig en vriendelijk lachend noemt hij me Jo. Hij lijkt blij mij te zien; zegt aardige dingen. Later merk ik dat hij ook van snoep houdt, vooral van marsepein.
Hij wil dat ik zo snel mogelijk wordt gedoopt en op zondag naar zondagsschool ga. Bij het uitlaten aan de voordeur fluistert moeder: ga maar een blokje om als je geen zin hebt.

Ik kan niet begrijpen dat die twee ooit getrouwd zijn. Wanneer je het niet met elkaar kan vinden trouw je toch niet? Op de vraag: waarom trouwen mensen met elkaar geeft niemand antwoord. Volgens moeder veranderde de ouwe zodra ze getrouwd waren. Sam vertelt dat ze beide van elkaar dachten rijk te zijn.
Mijn vader gaat op zondag twee keer naar de kerk. Moeder noemt zich licht hervormd, gaat op zondagmiddag naar het zaaltje, naar een soort sekte waar iemand preekt.
Ik moet de ouwe net als mijn moeder met u aanspreken. Voor en na het eten moeten de ogen dicht tijdens het bidden en na afloop is het verplicht luisteren naar het voorlezen uit de bijbel.
Op zijn schoot luister ik naar zijn verhalen. Wanneer moeder ons ziet zitten trekt ze rimpels in haar voorhoofd. Ze is duidelijk niet blij.

Dirk en Wim pesten niet alleen mij maar ook mijn vader zoals ze dat deden voor mijn geboorte. Meestal na het avondeten, van bidden en bijbellezen willen ze niks weten. Met kerstmis halen ze een grap uit. In het donker gaan ze naast het bed van de ouwe staan, met brandende staafjes koudvuur en porren hem wakker. Hij knippert met de ogen, zegt: waar ben ik? Ze fluisteren in de hemel, klaar om weg te rennen. Zijn gezicht begint te stralen, hij is hemels gelukkig.
Wanneer ze zien dat zij hem in de maling nemen rennen ze weg en missen zijn reactie. Inplaats van kwaad worden lacht hij. Het duivels tweetal heeft voor het eerst over de hemel gedacht!

Het bevalt moeder niet dat ik op de schoot van mijn vader zit. Hij vertelt altijd over de duivel. Blijf uit zijn buurt! Eindelijk is er iemand die mij ziet en dan mag dat niet. Zelfs niet mijn vader!
De ouwe heeft in de gaten dat het slecht gaat met mij, dat ik steeds magerder word en wil mij naar een kostschool sturen. Maar moeder is daarop tegen. Ze maken ruzie, vechten zelfs.
Na ruim een jaar werkt ze de ouwe via de huisarts opnieuw het huis uit. Met die man valt echt niet te leven. Ik mis het zitten op zijn knie, dicht tegen hem aan. Nu heb ik niemand meer. Wat maakt het uit dat ik niets van die bijbelverhalen snap?

Coby met echtgenoot Luc en de twee kinderen Yvonne en Luc jr krijgen een eigen huis. Ik blijf achter met moeder en de twee broers Dirk en Wim. Ze praten over meisjes en neuken, lachen om schuine moppen en maken graag homo’s belachelijk.
Stiekem, verborgen achter een stoel zie ik door een spleet tussen rugleuning en zitvlak Dirk met een meisje op de bank zitten. Ze zoenen en hij grijpt onder haar rok. Met ingehouden adem volg ik zijn handelingen door de spleet tussen rugleuning en zitvlak. Kuchen of slikken, het is levensgevaarlijk Dirk vermoordt mij als hij mij ontdekt.
Wanneer ik probeer de paraplu-dans te doen die ik me herinner van Coby’s balletles maken Dirk en Wim mij uit voor mietje. Ze zeggen dat mannen in mayo’s allemaal van de verkeerde kant zijn. Dat zijn geen echte mannen. Ik schrik en durf niet meer te kijken naar ballet, naar mannen die dansen. Naar hun lichaam.

Ik hou van onze zwarte poes die ik de naam Iwan heb gegeven. Met een oude fotocamera, een kodak box maak ik foto’s van haar in de tuin. Op een dag is ze in verwachting en bevalt later van vier kleintjes. Zo lief, zo leuk! Moeder denkt daar heel anders over.

Midden in de huiskamer op tafel zet ze een teil met water en kondigt aan alle kleintjes te zullen verdrinken, een voor een. Het lijkt of ze een show gaat opvoeren! Ik ren het huis uit en blijf zo lang mogelijk weg. Wil zo snel mogelijk vergeten wat ze heeft gezegd en gedaan.

Op de lagere school doe ik mijn best, ook al krijg ik soms straf omdat ik teveel lach of te snel huil. Juffrouw Bos is aardig. Op elk rapport staat een 8 voor zowel vlijt, gedrag en netheid. Juf komt een keer op bezoek omdat ik vaak afwezig ben; de operatie aan mijn amandelen heeft niet geholpen.
Ziek lig ik meestal op een bank in de voorkamer die vrij gekomen is door het verhuizen van Coby en Luc. Lees een boek, luister naar de radio zoals naar de Arbeidsvitaminen met populaire liedjes van The Platters of Pat Boon. Zing Only you en Love letters in the sand luid mee. Naar de programma’s Moeders wil is wet en Met naald en schaar luister ik niet. Nooit krijg ik bezoek.
Wim werkt in de tuin of is druk bezig met zijn grote aquarium in de huiskamer. Onze huisarts kwam een keer op huisbezoek en zat lang voor de ruit naar de vissen te kijken voordat hij vroeg: wie is de zieke?

Op een dag wanneer ik te laat thuiskom voor het eten neemt Dirk mij hardhandig mee naar de keuken waar hij mijn hoofd omgekeerd onder de kraan drukt. Onder de straal gil ik en krijs, water spuit in oren en neus. Om af te koelen zegt hij. Ik ben doodsbang te stikken. Moeder staat erbij, doet niets. Hij doet alles in opdracht van haar.
Wim geniet van het pesten van mij. Hij zingt vaak op treiter toon zeg Jozef Jozef, wanneer gaan we trouwen? Dat maakt mij zo ontzettend kwaad dat ik op een dag tegen hem op klauter om hem op zijn grijnzend gezicht te timmeren. Moeder trekt me van hem af. Kalm, rustig maar, zo is het genoeg. Het is het enige dat ze zegt.
Wim maakt een hok voor het konijn dat ik op mijn verjaardag krijg..Dagelijks geef ik hem te eten. Met tegenzin loop ik in de winter naar het dier dat naast de kippenren zit. Ik verzorg hem steeds slechter, ik weet het. Wil het niet maar doe het toch. Op een dag ligt het konijn dood achter de tralies. Ik krijg een vreemd gevoel van binnen als ik hem zie liggen. Het is mijn schuld. Met tranen in de ogen loop ik weg. Wil nooit meer zo’n hok met tralies zien.
Met opgetrokken benen in de oude luie stoel waar steeds meer veren uitsteken kijk ik de tuin in, naar de sneeuw die alles wit maakt. Ik heb nergens zin in. In de spiegel zie ik hoe mager ik ben.

Tegen iedereen die het horen wil klaagt moeder over mij, in mijn bijzijn. Ze geeft de oorlog de schuld. Vel over been is hij moppert ze en bestraffend noemt ze me een mager scharminkel en een bleekscheet. Ze zegt dat ik teveel snoep en daarom niet wil eten. Denken aan eten maakt me al misselijk. Alleen een beetje appelmoes, een aardappel en een bal gehakt willen kan ik doorslikken. Iets anders lukt niet.

Op een zonnige ochtend in de vakantie zie ik een groep oudere kinderen bij een platte boot in de gracht. Ze springen over en weer aan de voorkant van de schuit waar de afstand tussen wal en schip snel groter wordt. Ik besluit mee te doen terwijl ik zeker weet dat ik het niet haal en in het water zal vallen. Toch besluit ik te springen met de hoop te verdrinken.
Ik beland inderdaad tussen de boot en de wal. Maar onder water verschijnen ineens een heleboel handen en armen.

In de vierde klas komt een schoolarts op bezoek. Ze zegt dat het slecht met mij gaat. Bleek en veel te mager. Aansterken is volgens haar absoluut nodig. Zij stelt voor dat ik naar de buitenschool ga.
De Leidsche buitenschool ligt in de duinen van Katwijk aan zee met voortdurend frisse zeelucht. Een plaats om aan te sterken met levertraan en hoogtezon. De meeste kinderen wonen in Leiden. Vijf dagen in de week rijdt de blauwe tram richting zee. Bij aankomst eten we een belegde boterham. ’s Middags rusten we buiten op bedden onder een wollen deken. De lessen worden zoveel mogelijk buiten gegeven, onder dennenbomen. Heerlijk, die geur.

Op de eerste ochtend moet ik ineens nodig poepen. In de wc vanaf de gang zie ik een kleine witte pot aan de muur. De lange drol gaat bij het spoelen niet weg. In de klas komt even later een vrouw binnen. Ze praat luid en zegt dat iets in de urinoir ligt. Waarschijnlijk van een nieuwe. Gelukkig blijft het daarbij.
Na de bel van twaalf uur gaan we naar de eetzaal om warm te eten.
Op de eerste dag eten we gekookte bietjes. Lange tafels staan gedekt. Ik wil niet eten maar ben bang voor de blikken om mij heen, schep voorzichtig iets mijn mond in. Kauw langzaam, hoop dat het niet opvalt dat ik geen tweede bord haal, wat verplicht is.
Het doorslikken, dat is het probleem! Zo ongemerkt mogelijk haal ik met mijn linkerhand de etensbal uit de mond en stop hem snel in de broekzak.
Later, als de broek uit de was komt zit die zak dichtgeplakt.

Tegen de lente ben ik aangekomen, heb zelfs een kleur gekregen.
Terug in de vierde klas op de Drie Octoberstraat school is het wennen. Ik kijk op tegen het speelkwartier wanneer kinderen door elkaar rennen, spelen en gillen. Terwijl ik alleen tegen de muur sta.

uit:
Vlucht
autobiografie