Twee levens

uit: Zwerfziel
uitbraak
1986

Het lesgeven bij opleidingen is succesvol en zorgt dat ik mij steeds beter ga voelen. Ik krijg zin in reizen. Verdien voldoende om in een wintervakantie naar Australia te gaan, familie en mijn oude vriend Stephen op te zoeken die John heeft meegenomen naar zijn geboorteland.

Stephen is priester geworden voor de anglicaanse kerk. Hij woont aan de rand van het centrum van Melbourne in South Yarra. Ik plan een reis naar hem in de winter.
Op een wandeling afstand door de Botanic Gardens en over de rivier de Yarra bevindt zich het tenniscomplex waar jaarlijks een grand slam toernooi plaatsvindt. Ik geniet in de januarizon op de tribunes.
Op zowel op de heen- als terugreis maak ik een tussenstop, in Bangkok en in Denpasar. Ik ben gek op zowel Thailand als Bali. Die winterreis bevalt me en ik neem mij voor dat jaarlijks te doen als het mij lukt om parttime voor opleidingen te werken.

Binnen het opleidingscentrum Santbergen leven spanningen die duidelijk te maken hebben met het verleden. Twee groepen ontwijken elkaar voortdurend en worden door Ab met kunst en vliegwerk bij elkaar gehouden. Als oud opnameleider behoorde hij tot de technische kant. Nu werkt hij bij de andere groep, de programmatische opleidingen.
Eigenlijk is het een strijd tussen vorm en inhoud. Tussen verschillende soorten mensen lijkt het ook wel. Ik denk aan Hans, een collega bij de radio waar beide kanten verenigd waren. Met hem maakte ik bijzondere radioprogramma’s. Hij hield van techniek, was gek op de allernieuwste apparatuur terwijl zoiets voor mij nooit meer dan een hulpmiddel bleef.
Het is een eer wanner Ab mij vraagt grote studioregie cursus van 3 maanden te geven die bekend staat als DE cursus binnen de omroep. Hieraan wil ik graag mijn energie in steken. Het liefst deze opleiding naar een hoger professioneel niveau brengen. Mogelijk internationaal als dat lukt.

Door mijn bezoek aan Sam ben ik terug gaan analyseren. Daarbij kom ik voortdurend uit bij moeder. Denk veel over haar. Alles draaide vroeger om haar. Wat is haar opvoeding geweest? Eigenlijk geen. Ze klaagde en heeft mij verwaarloosd. Geruime tijd mis ik de energie haar op te zoeken in het verzorgingshuis.
Op een dag belt ze mij op. Voorzichtig begin ik over het verleden, laat een paar kritische opmerkingen vallen over haar gedrag in mijn kindertijd. Wanneer ik dat aan neef Luc vertel zegt hij: wat goed! Je wordt nog eens de held van de familie, je durft oma aan te pakken, geweldig!

Door de aanmoediging van Luc bel ik niet veel later haar op. Merk dat het aan de telefoon beter lukt bij mezelf te blijven en over mijn gevoel te beginnen. Ook al is ze op leeftijd, ik wil haar met het verleden confronteren.
Kalm zeg ik dat ze in haar leven alle aandacht aan Sam heeft geschonken. Ze onderbreekt me en begint met uitleg, klaagt en wil weer over omstandigheden praten. Over dat ze overal alleen voorstond …..het bekende riedeltje.
Rustig laat ik haar uitpraten. Begin dan weer over mijzelf. Wat mij het gebrek aan opvoeding heeft gedaan. Over moederliefde die ik nooit heb gekregen. Over verwaarlozing. Het in de steek gelaten zijn. Over mijn vermoeden niet gewenst te zijn.
Aan de andere kant is het na eerst veel gepruttel ineens heel stil. Opkomende tranen kan ik met grote moeite tegenhouden en wil het liefst de hoorn neerleggen. Maar iets in mij houdt dat tegen en zegt: nee, niet neerleggen, niet doen!!
Later denk ik: in die stilte had ze mij tegen kunnen spreken. Of iets aardigs kunnen zeggen, iets liefs. Enig begrip tonen. Al was het nog maar zo weinig………..

Na de succesvol verlopen cursus van drie maanden krijg ik de mogelijkheid mijn dienstverband van fulltime naar deeltijd te veranderen. Vanaf dat moment splitst mijn leven zich. In Nederland en op reis richting oosten.
Ik verkoop mijn monument in de binnenstad. Het wordt daar steeds drukker en toeristen nemen zelfs op zondagochtend bezit van de buurt en fotograferen volop mijn huis.
Ik trek me terug in de flat aan de rand van Amsterdam die ik als investering jaren geleden had gekocht. Ik kies voor afwisselend periodes werken en maanden vrije tijd inplaats van een aantal dagen per week.
Vooralsnog blijf ik acteerles geven voor de Trap en neem uitnodigingen aan als regisseur of adviseur in projecten.

Een aanbod een seizoen het wetenschappelijk tvprogramma Zeker Weten te regisseren lijkt me interessant. Op de eerste dag bij de Kro televisie legt de producer mij uit dat er een probleem is: de grote wetenschap redactie heeft de leiding van de eindredacteur en gedeeltelijk ook van de regisseur overgenomen. Voor mijn ogen doemt een soort mission impossible op. Waar ben ik aan begonnen?

Consequent hanteer ik strenge regels zoals redacteuren horen in hun eigen redactieruimte te blijven en geen contact met presentatoren en crewleden in de studio te hebben. Veel energie gaat zitten de regels te bewaken, de wind eronder te houden met een groep van twaalf eigenwijze wetenschappers.
Ronald, een cameraman vertelt mij op een dag dat hij iemand in de deuropening zag verschijnen die voorzichtig de studio in wilde sluipen. Voor de grap zei hij: Joop ziet je hoor! De man schrok, verdween direct en kwam niet meer terug.

Binnen Australia plan ik verschillende reizen. Bezoek Sydney en maak kennis met een nicht. Zij behoort tot de familietak die in de vijftiger jaren emigreerde. In Brisbane zoek ik vrienden van Lidy op. In het binnenland beklim ik de Ayers rock en schrik hevig wanneer ik niet ver van de top me omdraai. Voor het eerst in mijn leven krijg ik ernstige hoogtevrees.
In Melbourne leer ik vrienden van Stephen kennen. Aan Graham een succesvol architect vraag ik of er een Australische bouwstijl is naast al die Victoriaanse huizen en gebouwen. Hij blijft het antwoord schuldig.
Dennis, een psycholoog vertelt mij dat het verstandig is een gay therapeut te nemen mocht ik ooit problemen op het werk krijgen.

Mede door ontspannende massages op Bali en in Thailand kom ik wat tot rust in mijn leven. De cursussen verlopen zonder problemen. Directiewisselingen op de academie laat ik zoveel mogelijk aan me voorbijgaan. Met hulp van mijn halve dienstverband kan ik gelukkig weg blijven van al het interne soap gedoe zoals assistente Ellen het noemt. De meeste collega’s zijn jaloers op mij, op die lange periodes afwezig kunnen zijn en dan reizen, vertelt zij. Met collega Henk Renou is het altijd lachen om weer nieuwe onzinnige maatregelen.
Op een gegeven moment lopen interne spanningen zo hoog op dat een splitsing tot stand komt: facilitair wordt een stevige zelfstandige opleiding; programmatisch het pand uitgewerkt.

Wanneer weer een nieuwe directeur gezocht wordt komt het verzoek of ik in de sollicitatiecommissie wil gaan als vertegenwoordiger van het programmatisch personeel. Ik herinner me dat eerder gedaan te hebben bij toneelgroep Centrum en dat zoiets slecht uitpakte met het aannemen van Ursul de Geer.
De nieuwe directeur krijgt de opdracht de twee opleidingen weer tot een geheel te voegen en zakelijk gezond te maken. De andere twee commissieleden hebben geen inhoudelijke belangstelling. Ik vermoed dat ze een toekomst voor zich zien waarin commercieel gezond cursussen verkocht worden. Ze reageren net even te snel met zoiets hevig te ontkennen als ik die richting aankaart.

Het tweetal bekleedt bestuurlijke posities binnen de NOS. Een van de twee zegt dat een advertentie niet nodig is. Hij hoorde over Els B., directeur van een audio visueel bedrijf in Deventer die een nieuwe uitdaging zoekt.
Op zich heb ik niets tegen een buitenstaander die fris tegen de omroep aankijkt. De vrouw presenteert zich zowel zakelijk als menselijk. Vooral door herhaalde teksten als mijn deur staat altijd open en koffie en thee staan klaar krijg ik een vreemd gevoel tijdens de twee gesprekken.
Ik begin haar vanaf het begin te wantrouwen maar kan geen harde argumenten vinden om als commissielid nee tegen haar benoeming te zeggen. Wanneer ze mij tijdens een stilte een knipoog geeft weet ik zeker: dit gaat fout.

Tijdens het kennismaken op de academie vraagt ze aan iedereen de ambities voor de toekomst op een vel papier te schrijven. Geleerd op een cursus denk ik meteen. Keurig schrijf ik de wens op naast regie ook presentatie cursussen te willen geven. Nooit komt daarop een reactie.
Met Henk praat ik regelmatig over haar functioneren. Hij vraagt zich voorzichtig af gezien de rare taalfouten die ze herhaaldelijk maakt hoe het is gesteld met haar intellectueel vermogen.
We gruwelen beide wanneer zij de bibliotheek afschaft. Alle informatie is online te vinden tegenwoordig. Vooral haar dictatoriale optreden, dus zonder enig overleg baart ons zorgen. Zo worden we als parttimers gedwongen voortdurend achter haar onberekenbare acties aan te lopen.
In een cafe praat ik op een avond met 2 stagiaires. Zij vertellen mij dat ze aan de directeur vroegen of iets bestaat als een didactisch plan van aanpak voor cursussen. Els had naar een kast gewezen en gezegd: wat denken jullie dat daarin staat?

Ze is goed in bluffen denk ik. Die twee durfden niet te vragen of zij die deur open wilde doen. Beide verbazen zich hoe iemand met dat niveau op de stoel van een directeur kan zitten. Ik knik maar zeg niets. Ze dringen aan me uit te spreken over deze in hun ogen incapabele directeur.
Voor mij is dat lastig. Het liefst had ik idiotie van de afgelopen tijd eruit willen braken maar dat is niet verstandig. Ik heb geen zin in moeilijkheden die dan ongetwijfeld zullen volgen. Op dit moment moet ik aan mezelf denken. Aan mijn toekomst. Aan mijn pensioen dat juist in de laatste jaren echt opgebouwd wordt.
Ik beperk me tot praten over mijn afwezigheid in lange periodes. Dat ik moet afgaan op verhalen van collega’s. Dat ik geen hoge pet op heb van managers die denken overal verstand van te hebben.

Een vriendin, producer bij de Vara ziet Els op een dag en zegt treffend meteen: een zakenvrouw. Steeds meer beginnen Henk en ik de toekomst somber in te zien. Wanneer ik een keer in haar kamer ben en bedank voor koffie of thee zegt ze tegen mij te overwegen een prikklok voor het personeel in te voeren. Ik heb de neiging de deur uit te rennen, de straat op en hard schreeuwend weg te lopen en nooit meer terug te komen.

Zodra Ab en Els mij min of meer dwingen in het vervolg zakelijk over een cursus te denken, met andere woorden geld boven het aanleren van vakmanschap te plaatsen voel ik mij in het nauw gedreven en knapt er iets bij mij.
Bij de bedrijfsarts barst ik ineens zomaar in snikken uit. Hier is iets dieps aan de hand zegt de man en vraagt: wil je in analyse of een quick fit? Voor beide weet hij goede specialisten.
Ik heb geen idee. De ervaring met een zenuwarts rond mijn twintigste heeft me wantrouwig gemaakt voor elke geestelijke bijstand. Ik haal mijn schouders op. Quick fit is eruit voor ik het weet.

Bij Paul P., een rustig overkomende man in een comfortabele stoel begin ik van alles eruit te gooien, het lijkt op geestelijk braken. Laat je geestelijk uitkleden had de bedrijfsarts gezegd. Emoties volgen elkaar als een lopende band op.
Wat er geestelijk in mijn jeugd is gebeurd begint me beetje bij beetje helder te worden. Ab en Els waren een trigger. Het oude patroon uit mijn kindertijd van moeder en Dirk. Een man en een vrouw.
Tijdens het geven van een cursus voer ik meerdere psychische gesprekken. Het voelt telkens als een stop die in een uur ergens in mijn hoofd eruit getrokken wordt.

Turbulentie

Tijdens de laatste dagen van een cursus hoor ik van Sam dat moeder is gestorven. Ik besluit de cursus af te maken.
Op zaterdag, twee dagen later sta ik alleen naast de kist in een kamer van het verzorgingshuis. Een pissebed loopt over een tegel op de vloer.

BUNDELS