Strijd

vraaggesprek

Orakel.
Gisteren zag ik een balletvoorstelling. Het valt me op dat een choreografie meestal gaat over mens tegenover mens of een mens tegenover een groep. Is daar een reden voor?

In het eerste geval heeft het met een dialoog te maken. De meest voorkomende vorm van contact; met problemen, genoegens, strijd en verlangens, noem maar op. Herkenbaar voor iedereen. In het tweede geval gaat het wat verder. De mens, de individuele danser staat tegenover het ensemble, de groep, de maatschappij. In ballet is het heel aantrekkelijk de problematiek van de mens ten opzichte van de groep uit te beelden.

Waarom?

In de dans wordt een verbinding blootgelegd tussen grofweg twee kanten waar een mens in zijn leven mee te maken krijgt: een innerlijke binnenwereld en een zichtbare buitenwereld. Anders gezegd, het bewustzijn en het onderbewuste. Weer wat anders geformuleerd: instincten en culturen.

Dat vat ik niet. Staan die tegenover elkaar? Natuur tegenover cultuur, zoiets?

Wanneer een kind geboren wordt kunnen de instincten zich direct uiten. Het trappelt, het maakt geluid, het wil drinken, het wil eten, het wil veiligheid om in leven te blijven. Dan krijgt het stap voor stap te maken met de buitenwereld. Op alle fronten: hoe beweeg je je, laat je verlangens merken, ga je om met grenzen en regels. Al naar gelang de cultuur waarin de geboorte plaatsvindt.

De natuur van het kind is amoreel ja. Het moet leren zich aan te passen binnen het gezin, de wereld en de maatschappij. Regels voor gedrag. De verandering gaat geleidelijk.

Zeker. Dat betekent onvermijdelijk dat natuurlijke instincten aangepast en dus onderdrukt moeten worden. De manier waarop is weer afhankelijk van de cultuur. Op school volgt een belangrijke stap in de vorming van het eigen leven ten opzichte van het groepsgedrag. Hier gebeurt de separatie van die twee. Er komen eisen en confrontaties. Het inzicht dat je gedrag in een groep anders dan wanneer je alleen bent.

Sociale problemen. Terugtrekking. Kennen we allemaal. In die periode wordt het duidelijk dat er een buitenwereld bestaat met normen en waarden waar iemand zich aan dient te houden. Er ontstaat dus een innerlijk probleem: hoe blijf ik mijzelf? En dicht bij mezelf?

Zie daar: de ontdekking van de keuze. Waar kies ik voor? Aanpassing of terugtrekking. Wat is in mijn belang? Hoe ver laat ik me gaan? Doe ik hieraan mee? Geef ik mij wel of niet over? Welke regels lap ik aan mijn laars? Enz. Als het goed is ontstaat vanzelf het besef dat er voortdurend sprake is van een strijd tussen ik en de groep.

Voortdurend?

Altijd. Zolang een mens leeft. Een innerlijk met druk om erbij te horen, een leven binnen de cultuur op te bouwen met zekerheden. Aan een zeker sociaal bestaan ontkomt niemand.

Onder druk. Stress voor een mens want hij is een individu. Ik moet ineens denken aan mensen die met pensioen gaan en zich dan plotseling durven uitspreken over allerlei dingen in hun werk waarover ze daarvoor nooit iets konden zeggen.

Ja. Mooi voorbeeld. Zodra die innerlijke druk – die dus van buitenaf is gekomen – wegvalt komt een mens dichter bij zichzelf. Worden zijn instincten weer helder.

Er zijn ook mensen die tot hun dood willen blijven werken. Die zijn bang voor zichzelf?

Bang om er niet meer bij te horen. Bang om naar buiten te brengen hoe ze zijn, wat ze willen. Bang voor een leegte. Enz. In zo’n geval is de keuze duidelijk om bij de groep te blijven. Misschien wel anderen te verstoten door ze onverstandig of gek te verklaren of zoiets.

In een ballet zie je heel duidelijk het aantrekken en afstoten tussen mensen.

Het is een kunstvorm die lijfelijk de strijd laat zien. Zoals in de maatschappij met veel woorden gebeurt. Aantrekken en afstoten. Het legt een spanningsveld bloot dat voor iedereen die het wil zien herkenbaar is.

De laatste tijd is dat aardig actueel geworden. Hoe de mens zich in de massa mee laat sleuren of luistert naar zijn instinct en niet mee te gaan met het geloof van de massa.

Niet eenvoudig je staande te houden wanneer een druk van buiten groeit en groeit. Inderdaad een prachtig gegeven voor een choreografie.

Ballet lijkt voorlopig nog niet verboden te worden.

september 2026

uit: Or
wijsheden

OVERZICHT