Bekend

een avontuur

Louis Velleman, buitenland correspondent en journalist Ben Elkerbout doen de selectie voor het nieuwe satirische consumentenprogramma voor de Vara: Hoe Bestaat Het.
Na screentest en welkom-telegram is het zover. De personeelsfunctionaris van de Vara zegt: je maakt een sprong, van speldocent naar tv presentator! Voor mij begin ik met een spannend avontuur.

Hoe Bestaat Het heeft een formule naar That’s life van de BBC, een soort satirisch consumentenprogramma. Samen met Hans Emmering en Ati Dijkmeester die net als ik in een Volvo Amazone rijden en in juli jarig zijn, vormen we het presentatieteam. De leden van de Vara krijgen de kans hun oordeel uit te spreken over de pilot. Men is enthousiast. Op de redactie krijgen we assistentie van Violet Valkenburg en Marga van Praag.

Bij het eerste interview ben ik heel nerveus door crewleden om mij heen. Bij televisie werk je doorgaans met meer mensen dan bij de radio. Daar ging ik alleen op pad met een bandrecorder en microfoon, monteerde daarna met een geluidstechnicus.
Een ander verschijnsel is dat samenwerking anders verloopt dan in het theater. Mensen gaan iets minder warm met elkaar om.
Filmen gebeurt op 16 mm. De 8 mm filmcamera die ik 12 jaar geleden van zakgeld kocht ging de kast in toen ik bij de radio begon.

Naast allerlei bijzondere ervaringen van kijkers, de basis van het programma begin ik filmpjes te maken op basis van absurde borden en regels die kijkers insturen.
Ook kiezen we in de redactie onderwerpen die aansluiten bij het nieuws zoals de opening van de transfer markt voor voetballers. Hans en ik laten in sportkleding zien hoe goed topspelers de vuile trucjes beheersen op de grasmat van het Olympisch Stadion waar mijn idool Johan Cruyff regelmatig voetbalt. Topscheidsrechter Frans Derks met stevig ingevette dijen fluit voor elke overtreding die gemaakt wordt zoals het trekken aan haren en broekje, spugen enz.

Vanaf de eerste uitzending in 1974 start het proces van bekende Nederlander worden. Les geven en programma’s maken voor de radio blijf ik daarnaast gewoon doen. Ik verruil het theater voor de televisie. Ga ik binnen korte tijd naast mijn schoenen lopen? Ik hou niet van mensen met kapsones….

Het eerste wat indruk maakt is de kilte in de studio. Door de camera’s bevint het publiek zich op afstand en applaudiseert op commando. De regisseur houdt zich met de techniek bezig. Ik voel me aan mijn lot overgeleverd.
In het theater ben ik gewend aan opmerkingen, verbeteringen, stimulerende woorden van een regisseur. Niets van dit alles.
Bij de televisie wordt een presentator beschouwd tegen wie je opkijkt. Een regisseur hoort bij de technische crew wordt denigrerend wel een uitdraaier genoemd. Soms is de presentator ook een redacteur en dus mede inhoudelijk verantwoordelijk zoals in mijn geval.

Opvallend is dat bij de Vara op mijn verschijning in beeld niemand iets rechtstreeks zegt over mijn presentatie. In de kantine merk ik dat voor het passeren van een tafel het stil wordt. Op fluistertoon hoor ik daarna het praten. Ik heb de neiging me abrupt om te draaien en iedereen met grote ogen aan te kijken. Te vragen: hoe gedraag je je in de Gooise matrassen fabriek? Doe het niet. Vraag me wel af of iemand te vertrouwen is?
Vrij snel krijg ik de gaten hoe het Gooise spel werkt. Iemand veren in de reet steken; zeggen: ik vind jou heel goed, hoe vind je mij? Meedoen in roddelcircuits? Al dit soort activiteiten past niet bij mijn karakter. De enige persoon met wie ik een vertrouwelijk omga is producer Anneke, de dochter van Dolf van der Linden dirigent van het Metropool orkest. Zij vindt na enige tijd dat ik op de stoel van Ati moet zitten en meer een leading rol vervul. Zij kan geen vuist maken want we zijn goed gecast: bij de kijkers valt Ati bij veel mannen in de smaak. En de kijkcijfers zijn altijd goed ondanks kwaliteit verschil bij afleveringen.

Op een nacht, behoorlijk aangeschoten word ik aangehouden door twee agenten. Zij herkennen me direct. Ik raak verstrikt in het uitspreken van b‘s: binnen, buiten en bebouwde kom. Ik ben bang mijn rijbewijs kwijt te raken.
Als uit de hemel merkt een van de twee op: die Ati ziet er best aantrekkelijk uit. Direct zie ik een mogelijkheid voor ontsnapping en zeg: in werkelijkheid is ze nog veel aantrekkelijker. Beide gretig: Oh ja?
Doorrijden.

Onzichtbaar krijg ik supporters. Mijn bekendheid in het openbaar groeit.
Steeds meer mensen kijken in mijn richting. In een cafe krijg ik gratis pilsjes en als vanzelfsprekend word ik in een winkel voor mijn beurt geholpen.
Om mij heen doen mensen alsof ze mij al jaren kennen. Ik begin langzaam gemeengoed te worden. Maar daarvan kan ik niet genieten. Integendeel, het stoort mij steeds vaker.

Maar presenteren vind ik altijd leuk. Voel mij als een vis in het water. De type casting van Louis en Ben was heel goed. Naast pin-up Ati, eigenwijze Hans was ik de man die zich verwonderde.
De lens waarin ik kijk en de tekst lees geeft een aangenaam concentratiepunt, zorgt voor houvast. Ontspannen zitten achter een desk in de hitte van vol licht van de spots en reagerend publiek geeft een kick en werkt verslavend.
Maar het tv-wereldje moet op afstand blijven. Mijn leven met vrienden speelt zich niet in Hilversum af.

Op een avond na een slopende repetitiedag valt vlak voor de opname een camera uit. Dat komt voor mij beroerd uit: de nacht ervoor had ik nauwelijks geslapen.
Het publiek moest terug naar de kantine. Een uur vertraging. Verermoeid moest ik mij opnieuw laden. En zie daar: voor het eerst blijf ik steken in het uitspreken van een woord. De articulatie wil niet lukken. Ik stop en begin de zin opnieuw. Afspraak is dat zoiets in de montage opgelost wordt. Spontaan applaus volgt. Groter applaus wanneer ik weer blijf steken.
Tot overmaat van ramp gebeurt het voor de derde keer. Ik vraag aan de opnameleider mag ik het nog een keer proberen? Nu volgt een ovatie van de tribune. Ik ervaar wat het betekent supporters te hebben.

Goodwill in mijn omgeving en in het land begint me op te vallen. Tegelijk ook de jaloezie bij zowel kijkers als collega’s. En agressie: iemand in een cafe zegt jullie hebben mij failliet gemaakt. Een dreiging op een dag voor ruiten ingooien: ik weet jullie te vinden.
Bekend zijn betekent na verloop van tijd dat wildvreemde mensen doen alsof ze mij al jaren kennen. Onhandig op zo’n moment, ik weet daar niet altijd goed mee om te gaan. Het begint me te storen. Het gevolg is dat ik steeds meer mensen op afstand ga houden. Geen zin heb in vragen en opmerkingen waar ik geacht word op te reageren. In voortdurend afhouden van opdringerigheid.

Maar ongewild dreig ik toch in het wereldje terecht te komen waarin je omgang zoekt met gelijkgestemden zoals collega’s, presentatoren of andere bekende landgenoten. Voor het veilig voelen en voor ontspanning.
Tijdens een omroepfeestje raak ik in gesprek met een wat oudere vrouw. Ze zegt: Goh joh. Hoe hou jij het uit in deze slangenkuil?
Het werk kan ik gescheiden houden van het leven met vrienden. Anneke vormt een uitzondering. Als vriendin geeft ze als een intermediair van alles uit het wereldje aan mij door.

Van echte samenwerking met collega’s op de redactie is nauwelijks sprake. Ati giebelt bijna overal om; Hans ontpopt zich als een verkrampt grinnikende cynicus; Marga belt veel met familie en moet altijd haar stem laten horen; een altijd zoet glimlachende Violet hangt aan de lippen van Hans. Met al deze mensen krijg ik geen echt contact. De los zand sfeer is voor mij totaal niet stimulerend of creatief.
Op de redactie ben ik zo kort mogelijk. Bombardeer mezelf op een dag tot filmredacteur en maak zelfstandig korte films die zorgen voor een lach.

Ik begin last te krijgen van een groeiende onzekerheid. Meer en meer wantrouw ik nieuwe contacten. Praat iemand soms met mij omdat ik een bekende Nederlander ben?
Vrienden merken bij mij geen veranderingen op. Familieleden pronken met mij, sommigen laten nooit meer iets van zich horen. In het dagelijks leven voel ik de druk van het stempel van ons leuk bedoelde programma. Meer en meer trek ik me uit het sociale leven terug.
Minder restaurant bezoek, theater, zelfs een voetbalwedstrijd in een stadion waar herkenning volgt op de tribune vermijd ik. Vermommingen zoals een zonnebril helpen niet. In de buurt waar ik woon noemt men mij die man van de Vara.

Tot vervelends toe hoor ik jullie zullen wel veel plezier hebben met elkaar. Ik grijns meestal op zo’n moment. Ik heb behoefte aan een creatieve werksfeer. De formule van het programma is heilig, vernieuwing is geen optie.
Na drie jaar vind ik het genoeg geweest. Alsof het geregisseerd is kom ik plotseling in het trappenhuis van een omroepgebouw oud buurjongen Cees Hagenbeek tegen. Hij is directeur van het facilitair bedrijf. Vanaf mijn zestiende heb ik hem niet meer gezien. Ik vertel van plan te zijn te stoppen. Niet doen zegt hij direct, je bent zo weer vergeten man.

Zijn woorden zetten mij aan het denken. Wat is mijn ambitie? Het programma De leugen regeert trekt mij aan, maar dat is van de Nos.
Ik besluit dat het verstandiger is mijn bekendheid te gebruiken inplaats van te snel op te geven. Presenteren is een doodlopende weg waren de woorden van Ben die mij drie jaar geleden aannam. Regisseren zie ik wel zitten. In de schaduw werken ligt mij meer, zal me mijn vrij gevoel teruggeven.

Ik die tijd lees ik een uitspraak van Henri Miller: als je bekend bent kun je niet meer in de straat pissen. Het is precies dat gevoel waar ik nu dagelijks last van heb.
Bij een bezoek aan mijn moeder in haar flat valt me op dat zij de cover van een Vara gids op de muur heeft geplakt. Ik staar naar mijn portret en denk: presenteer ik voor haar? Om te laten zien wat ik kan? Om haar een plezier te doen zodat zij tegen een bezoeker trots kan zeggen: dat is mijn zoon!?
Vergelijkbaar met een goocheloptreden op mijn 17e jaar toen ze tussen het publiek zat en iedereen om haar heen moest weten dat zij mijn moeder was. Het interesseert haar niet of ik met plezier werk.

Voor Improvisaties, een serie zomerprogramma’s bij de Vara vraagt Ellen Blazer mij voor de presentatie. Omdat het programma aansluit op mijn verleden als speldocent zie ik dat wel zitten. Na een proef in een gymzaal met acteurs is zij tevreden. Soms moet ik aan Berend Boudewijn denken, zegt zij. Hij was de bedenker en jarenlang presentator.
Met deze opmerking ben ik helemaal niet blij. Ik wil nog wel een keer presenteren maar dat op mijn manier doen en niet een oude presentator opvolgen en nadoen. Een groot gevaar want ik zag het programma vroeger en was een succes.
Ellen gaat vlak voor de opnamen op vakantie. Ze laat mij aan mijn lot over. Zenuwen komen op en die krijg ik niet voldoende onder controle. De voor mij vreemde regisseur Rinus Spoor geeft mij geen houvast.
Onder interne hoogspanning denk ik zo moet het voelen bij topsport. Alleen bij mij ontbreekt volledig de ondersteuning van een technische staf. Geen enkel overleg mogelijk. Anneke is op vakantie.
De vier programma’s waren achteraf best grappig wordt mij verteld, mijn optreden kwam zelfs ontspannen over. Maar zelf ben ik totaal niet tevreden. Te gespannnen, het koste veel energie. De opgelegde druk vanuit mezelf beviel me niet.

Ik fantaseer over afkicken van het bekend zijn. Zal ik het missen? Leverde het eigen wel voordelen op? Hilarische momenten zoals een wildvreemd iemand die even in de metro springt om mij aan te raken? Het altijd gedwongen leuk doen omdat Hoe Bestaat Het een leuk programma is?
Zelfs in het buitenland spreken mensen mij aan zoals in Lissabon op vakantie mijn vader werkt ook bij de Vara of in het Central park in New York zomaar een voorbijganger ben jij hier om te filmen?
Een warm moment in de provincie Zeeland zal ik blijven koesteren. Naast de cameraman in zijn auto reden we achter een bus met schoolkinderen. Ineens verscheen op de achterruit een groot papier: HALLO BRUSSEE.

Op een dag in de make up ruimte ziet Sjef van Oekel mij zitten voor de spiegel. Ah, u bent van dat leuke programma? Ik moet glimlachen en reageerde oh, maar ik vind uw programma ook heel leuk. Waarop Sjef direct zei oh, maar daar zeg ik het niet voor!! Ach, leuke herinnering.
In de kantine vieren we met champagne na vijf succesvolle seizoenen het einde van een redelijk populair programma dat nooit een prijs won. Ik haal opgelucht adem, weet niet of deze jaren mij veranderd hebben. Wel heb ik veel geleerd. De beginselen van het filmen bijvoorbeeld.
Ik heb geen idee of kijkers waaronder vele supporters het programma met onze presentatie zullen missen. Die kijkers en ons team hebben elkaar nooit leren kennen.